In 2021 verscheen er via het EU 'Rapid Alert System for Dangerous non-food products,' in totaal 47 waarschuwingen voor onveilige of non-conforme machines die in Europa in de handel zijn gebracht. ”Maar 47, wat is dan het probleem?”, denk je misschien. Het lijkt inderdaad niet veel, zeker als je het afzet tegen het aantal nieuwe machines dat elk jaar in Europa in de handel worden gebracht of in gebruik genomen wordt. Die 47 meldingen zijn waarschijnlijk het topje van de ijsberg, omdat markttoezichthouders binnen Europa de capaciteit niet hebben om alle machines die op de markt worden gebracht te controleren.
Dat is overigens ook niet de bedoeling van het systeem. Voor veruit de meeste machines geldt dat de fabrikant van een machine zelf verantwoordelijk is om te beoordelen of de machine in overeenstemming is met de van toepassing zijnde productwetgeving (waaronder de Machinerichtlijn) en zelf de CE-markering aan mag brengen. Markttoezichthouders werken in Europa risico-gestuurd en op basis van signalen uit de markt. Helaas concluderen we de laatste jaren vaak dat een nieuw ingekochte machine of productielijn met CE-markering toch niet voldoet. De gevolgen hiervan en wat je hier zelf aan kunt doen, bespreken we in dit blog.
Machines die voor het eerst op de Europese markt in de handel zijn gebracht of in gebruik genomen worden, moeten voldoen aan de Machinerichtlijn en eventuele andere van toepassing zijnde richtlijnen. In de basis mag je er als eindgebruiker dus vanuit gaan dat wanneer de CE-markering op een machine is aangebracht, de machine ook in overeenstemming is met de relevante eisen.
Het Arbeidsomstandighedenbesluit zegt hier met betrekking tot machines in hoofdstuk 7.2 samenvattend het volgende over:
Vrij vertaald betekent dit dat een werkgever een nieuwe machine enkel in gebruik mag nemen wanneer deze geleverd is met CE-markering, bijbehorende EG-verklaring van overeenstemming en een gebruiksaanwijzing in de Nederlandse taal. Het betekent ook dat de werkgever er vanuit zou mogen gaan dat een CE-gemarkeerde machine in ieder geval aan een aantal ‘technische’ minimum voorschriften, zoals vermeld in het Arbobesluit, zou moeten voldoen. Dit ontslaat je als werkgever er echter niet van om vanuit je zorgplicht te beoordelen of de nieuwe machine veilig in gebruik genomen kan worden en onder welke voorwaarden (eventuele additionele maatregelen gerelateerd aan de omgeving waar de machine gebruikt gaat worden, instructie, opleiding, waarschuwen voor restrisico’s, enzovoort). Daarnaast moet vastgesteld worden dat de nieuwe machine in overeenstemming is met de overige minimum voorschriften met betrekking tot arbeidsmiddelen uit het Arbobesluit.
Tot zover de theorie. In de praktijk ontstaan er bij de gebruiker van de machine wel eens twijfels bij het in bedrijf stellen of in gebruik nemen. Vaak is de machine, of tenminste het grootste deel hiervan, al betaald en is het niet altijd even makkelijk om de fabrikant te bewegen de machine aan te passen.
Wanneer je als werkgever vanuit je zorgplicht beoordeelt of en hoe de machine veilig in gebruik genomen kan worden, kun je soms risico’s of non-conformiteiten constateren, waarvan je je afvraagt of die niet al door de fabrikant van de machine afgedekt hadden moeten worden. In zulke gevallen kun je bijvoorbeeld een adviesbureau op het gebied van machineveiligheid (hoi, dat zijn wij!) inschakelen, dat je vermoeden kan bevestigen. In hoeverre een fabrikant of verkopende partij uit zichzelf bereid is eventuele non-conformiteiten op te lossen, hangt af van de relatie die je als kopende partij met de verkopende partij hebt. Om dit wat meer tot leven te brengen, delen we graag drie situaties met je die wij in ons werk als machineveiligheidsadviseurs tegen zijn gekomen.
Voor een Nederlandse machinebouwer voerden we naar aanleiding van kritische vragen van een klant, een gap-analyse uit op het CE-proces. Hiervoor brachten we verschillende bezoeken en interviewden we verschillende disciplines uit alle lagen van de organisatie. Het doel van deze opdracht: het inzichtelijk maken van de noodzaak van verbetering van het CE-conformiteitstraject voor de bouw van de machines en hier concreet in adviseren. De machinebouwer, onze opdrachtgever, startte al vaker met het opzetten van een goed CE-proces, maar kwam niet tot een succesvolle en concrete implementatie.
Door ervaring, goed vakmanschap en kennis van de machines werd in het ontwerp wel rekening gehouden met veiligheid, maar verdere kennis en documentatie ontbraken. Het daadwerkelijk bereiken van conformiteit met onder andere de Machinerichtlijn vraagt om een andere aanpak. Op basis van de aanbevelingen die we dit project deden, is een traject gestart om de opdrachtgever te helpen: enerzijds werd personeel getraind en management bewustgemaakt van het belang en anderzijds werd een werkgroep opgericht om een gedegen CE-conformiteitstraject integraal te implementeren in de aanwezige processen en werkwijzen binnen de verschillende disciplines en afdelingen.
Kom je er zelf niet helemaal uit en heb je ondersteuning nodig? Schakel Kader in voor het opstellen van een EG-verklaring, gebruikshandleiding, typeplaatje met CE-markering, het Technisch Dossier of andere machineveiligheid gerelateerde vraagstukken.
Voor een opdrachtgever met verschillende vestigingen in Europa zijn we deden we onderzoek naar een ernstig arbeidsongeval met een gloednieuwe productielijn in Frankrijk, waarbij een medewerker invalide raakte. Onze opdrachtgever wil er natuurlijk alles aan doen om herhaling te voorkomen, maar hij wilde daarnaast ook een onafhankelijk oordeel over de verwijtbaarheid van de fabrikant: was de CE-markering op deze nieuwe productielijn wel terecht afgegeven?
Ons onderzoek wees uit dat er inderdaad een aantal gebreken speelde: verschillende gevaarlijk bewegende delen van de betreffende machine waren niet helemaal afgeschermd of beveiligd en diverse besturingstechnische veiligheidsfuncties bleken niet conform de geharmoniseerde normen gerealiseerd, terwijl de fabrikant van de machine op de EG-verklaring van overeenstemming wel aangaf deze normen toegepast te hebben. Ook troffen we een aantal administratieve non-conformiteiten rond de verklaring en de gebruiksaanwijzing aan. Uiteindelijk leidden deze bevindingen tot een bezoek aan de machinebouwer, welke de verantwoordelijkheid voor het door ontbreken van beveiligingen ontstane arbeidsongeval al snel bij onze opdrachtgever neerlegde. De machine was als standaarduitvoering aangekocht. Aankoop van extra beveiligingsopties zouden de kans op een ongeval aanzienlijk verkleind hebben.
Veiligheid en conformiteit van machines met de Machinerichtlijn kunnen nooit optioneel zijn. Een fabrikant is verplicht om een machine te leveren inclusief alle veiligheden die noodzakelijk zijn om de machine veilig te kunnen gebruiken en onderhouden. Uiteindelijk heeft de machinefabrikant de betreffende ‘opties’ alsnog kosteloos aan onze opdrachtgever geleverd en is de productielijn weer in bedrijf genomen.
We hebben deze opdrachtgever ook geholpen met het aanpassen van de standaard inkoopovereenkomst van nieuwe machines en stelden een audit- en afnameproces inclusief templates op. Hiermee kan onze opdrachtgever om toekomstige ingekochte machines voor afname op verschillende punten te controleren.
Een van origine Amerikaans internationaal opererend bedrijf opende in Nederland een compleet nieuwe productiefaciliteit, gericht op de Europese markt. Omdat het een complex productieproces betreft, wilde het Amerikaanse management de nieuwe Nederlandse productielocatie uitrusten met een exacte kopie van alle machines en productielijnen uit de Amerikaanse productielocatie. De nieuw aangestelde Nederlandse plantmanager wees het management op Europese wetgeving, maar had er geen goed gevoel over.
Diverse machines werden geleverd waarbij een losse CE-sticker bij de typeplaat aangebracht was (want “er moest toch een CE-markering op de machines?”). In opdracht van de Nederlandse plantmanager onderzochten we de conformiteit van diverse machines met de Machinerichtlijn. Bij een aantal machines bleek een CE-sticker te zijn aangebracht, maar ontbrak de verplichte EG-verklaring van overeenstemming, gebruiksaanwijzing in de Nederlandse taal, functieteksten bij drukknoppen waren niet in het Nederlands en het belangrijkste, gevaarlijk bewegende delen waren voor operators bereikbaar (wel had de fabrikant netjes met tientallen stickers voor deze gevaren gewaarschuwd). Goed om te vermelden dat er ook machines waren waarbij we geen tekortkomingen constateerden.
Laten we vooropstellen dat er genoeg machinebouwers zijn die alles wél goed geregeld hebben. Dit blog is vooral bedoeld om bewustwording te creëren rond het feit dat een CE-gemarkeerde machine wellicht onterecht is voorzien van de CE-markering of zelfs over niet-acceptabele risico’s kan beschikken. Uiteindelijk is de fabrikant verantwoordelijk voor de CE-conformiteit van de machines die in zijn naam geleverd worden. In principe is het al wettelijk geregeld dat er alleen machines in de handel gebracht mogen worden die voldoen aan de van toepassing zijnde productwetgeving, maar zoals blijkt is de praktijk soms wat weerbarstiger. Fabrikanten mogen immers (voor de meeste machinetypen) zelf beoordelen of de machine voldoet.
Wanneer je als werkgever van plan bent om een nieuwe machine of productielijn aan te schaffen, is het verstandig om het onderwerp CE-conformiteit in het inkooptraject al bespreekbaar te maken. Zeker wanneer het single stuks (klant-specifieke) machines betreft, kun je contractueel vastleggen dat je bijvoorbeeld betrokken wilt worden bij de risicobeoordeling. Verder kun je contractueel afspraken maken over een afname op locatie, waarbij een CE-check wordt uitgevoerd (al dan niet door een onafhankelijke partij). Op deze wijze zijn verwachtingen in ieder geval aan de voorzijde van het traject duidelijk en motiveert dit de fabrikant misschien net een beetje meer om het CE-traject serieus te nemen, mocht dat nog niet voldoende gebeuren.
Heb je toch nog twijfels bij de machine die je in gebruik neemt, ga hier dan altijd over in gesprek met de leverancier van de machine. Neem nooit een machine in gebruik waarvan je het idee hebt dat er niet veilig mee gewerkt kan worden, ook niet als deze is voorzien van een CE-markering!
Wanneer een Machinebouwer in een dergelijk geval niet bereid is om de machine alsnog in overeenstemming te brengen, kun je in het uiterste geval de machine zelf aan (laten) passen op zo’n manier dat deze wél veilig in gebruik genomen kan worden. Verder kun je er voor kiezen om de Arbeidsinspectie in te lichten (die is immers de markttoezichthouder op dit gebied). De Nederlandse Arbeidsinspectie (zoals de Inspectie SZW sinds 1 januari jl. heet) heeft een online systeem waar melding gemaakt kan worden van onveilige producten. Of dit in de praktijk veel gebruik wordt valt te betwijfelen, omdat een gebruiker van de machine vaak toch (eventueel met aanvullende maatregelen) wil gaan werken met de aankoop en liever geen melding wil maken dat hij/zij een onveilige machine heeft staan. Weet dat je ook anoniem melding kunt doen. Wanneer er een melding gedaan wordt, is het aan de Arbeidsinspectie om deze te beoordelen en te besluiten welke actie zij hierop onderneemt.
