ATEX-zones en gevarenzone-indeling

Werk je met brandbare gassen, dampen, nevels of stof? Dan kan er een explosieve atmosfeer ontstaan. Eén kleine ontstekingsbron kan dan al genoeg zijn om een explosie te veroorzaken, met ernstige gevolgen voor medewerkers, installaties en de continuïteit van je organisatie.

In de praktijk wordt vaak gesproken over ATEX-zones. In wet- en regelgeving en normering is gevarenzone eigenlijk de juiste term. Daarmee bedoelen we een gebied waar een explosieve atmosfeer kan ontstaan en waar daarom specifieke eisen gelden voor apparatuur, installaties en werkzaamheden.

Vraag offerte aan Plan een gesprek

ATEX-zones

Wat is een ATEX-zone?

Een ATEX-zone (gevarenzone) is een gebied waar onder bepaalde omstandigheden een explosieve atmosfeer kan ontstaan. Dat kan gebeuren wanneer brandbare stoffen zich mengen met lucht. Denk aan gassen, dampen, nevels of brandbaar stof.

Een gevarenzone-indeling geeft antwoord op vragen als:

Waar kan een explosieve atmosfeer ontstaan?
Hoe vaak kan dit gebeuren?
Hoe lang kan de explosieve atmosfeer aanwezig zijn?
Welke apparatuur mag in die zone worden gebruikt?
Welke technische en organisatorische maatregelen zijn nodig?
Welke werkzaamheden kunnen veilig worden uitgevoerd?

De uitkomst van deze beoordeling vormt de basis voor veilige bedrijfsvoering in explosiegevaarlijke omgevingen. Ook is de gevarenzone-indeling een belangrijk onderdeel van het Explosieveiligheidsdocument.

Waarom is een gevarenzone-indeling belangrijk?

Een gevarenzone-indeling is meer dan een technische tekening of verplicht document. De indeling bepaalt welke veiligheidsmaatregelen nodig zijn om explosiegevaar te beheersen. Daarmee voorkom je dat medewerkers onnodig risico lopen of dat apparatuur wordt toegepast die niet geschikt is voor de omgeving waarin deze wordt gebruikt.

Een goede gevarenzone-indeling helpt je om:

explosierisico’s systematisch in kaart te brengen;
de juiste ATEX-apparatuur te selecteren;
onderhoud en inspecties veilig uit te voeren;
werkvergunningen beter te onderbouwen;
technische en organisatorische maatregelen vast te leggen;
te voldoen aan de eisen uit de Arbowetgeving en ATEX-richtlijnen;
explosieveiligheid aantoonbaar onderdeel te maken van procesveiligheid.

Werkgevers die te maken hebben met explosieve atmosferen moeten de gevaren beoordelen en vastleggen. Deze beoordeling hoort thuis in de RI&E en wordt schriftelijk vastgelegd in een Explosieveiligheidsdocument.

De verschillende ATEX-zones uitgelegd

ATEX-zones worden ingedeeld op basis van het type explosieve atmosfeer en de kans dat deze aanwezig is. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen:

zones voor gas, damp of nevel
zones voor stof

De exacte beoordeling hangt altijd af van de situatie. De stofeigenschappen, installatie, ventilatie en bedrijfsvoering bepalen welke gevarenzone van toepassing is.

ATEX-zones voor gas, damp en nevel

Zone 0
Zone 0 is een gebied waar een explosieve atmosfeer van gas, damp of nevel voortdurend, langdurig of herhaaldelijk aanwezig kan zijn. Dit is de zwaarste gevarenzone voor gasexplosiegevaar.

Zone 1
Zone 1 is een gebied waar een explosieve atmosfeer tijdens normaal bedrijf waarschijnlijk af en toe kan ontstaan. Denk bijvoorbeeld aan locaties rond vulpunten, ontluchtingen of procesopeningen waar brandbare dampen kunnen vrijkomen.

Zone 2
Zone 2 is een gebied waar een explosieve atmosfeer tijdens normaal bedrijf niet waarschijnlijk is. Als deze toch ontstaat, is dat naar verwachting kortdurend. Ook in deze zone moet apparatuur geschikt zijn voor de omstandigheden.

ATEX-zones voor stof

Zone 20
Zone 20 is een gebied waar een explosieve stofatmosfeer voortdurend, langdurig of herhaaldelijk aanwezig kan zijn. Dit kan bijvoorbeeld voorkomen in delen van installaties waar brandbaar stof continu aanwezig is.

Zone 21
Zone 21 is een gebied waar een explosieve stofatmosfeer tijdens normaal bedrijf af en toe kan ontstaan. Denk aan plaatsen bij vullen, lossen, zeven, mengen of verpakken van poeders.

Zone 22
Zone 22 is een gebied waar een explosieve stofatmosfeer tijdens normaal bedrijf niet waarschijnlijk is. Als stof toch vrijkomt of opwervelt, is dat naar verwachting kortdurend.

Wanneer is een gevarenzone-indeling nodig?

Een gevarenzone-indeling is nodig wanneer binnen je organisatie brandbare stoffen aanwezig zijn of kunnen vrijkomen. Dat geldt niet alleen voor grote chemische installaties. Ook kleinere hoeveelheden brandbare stoffen kunnen aanleiding zijn om explosierisico’s te beoordelen.

Voorbeelden van omgevingen waar ATEX-zones of gevarenzones relevant kunnen zijn:

chemische installaties;
olie- en gasinstallaties;
waterstofproductie en -opslag;
batterij- en acculaadvoorzieningen;
voedingsmiddelenindustrie, bijvoorbeeld bij meel, suiker, granen of poeders;
farmaceutische productie;
verf-, oplosmiddel- en coatinginstallaties;
afval- en recyclingbedrijven;
opslag en overslag van brandbare stoffen;
meng-, vul-, los- en verpakkingsprocessen.

Twijfel je of ATEX-zonering in jouw situatie verplicht is? Dan is een eerste beoordeling of ATEX QuickScan vaak een logische stap. Daarmee breng je in kaart of er sprake is van zoneringsplichtige arbeidsplaatsen en welke vervolgstappen nodig zijn.

Hoe wordt een gevarenzone bepaald?

Het bepalen van een gevarenzone vraagt om een technische beoordeling van de installatie, stoffen en omstandigheden. Er wordt niet alleen gekeken óf er een brandbare stof aanwezig is, maar vooral hoe en waar deze kan vrijkomen.

Bij een gevarenzone-indeling kijken we onder meer naar:

de eigenschappen van de brandbare stof;
de kans dat gas, damp, nevel of stof vrijkomt;
de frequentie en duur van een emissie;
de hoeveelheid stof of damp die kan vrijkomen;
ventilatie en verdunning;
temperatuur, druk en procescondities;
mogelijke ontstekingsbronnen;
de opbouw en het gebruik van de procesinstallatie;
onderhoud, reiniging en afwijkende bedrijfssituaties.

Op basis van deze informatie wordt bepaald welke zoneklasse aanwezig is en hoe groot de gevarenzone is. De beoordeling wordt vastgelegd, zodat duidelijk is op basis waarvan de zone-indeling tot stand is gekomen.

Warehouse worker talking on the phone holding clipboard in a large warehouse

Normen en richtlijnen voor ATEX-zonering

Voor gevarenzone-indeling worden internationaal erkende normen en Nederlandse praktijkrichtlijnen gebruikt. Belangrijke normen en richtlijnen zijn:

NEN-EN-IEC 60079-10-1 voor gebieden met gasexplosiegevaar;
NEN-EN-IEC 60079-10-2 voor gebieden met stofexplosiegevaar;
NPR 7910-1 als Nederlandse praktijkrichtlijn voor gasexplosiegevaar;
NPR 7910-2 als Nederlandse praktijkrichtlijn voor stofexplosiegevaar;
de ATEX-richtlijnen, waaronder ATEX 153 voor werkgevers en ATEX 114 voor apparatuur;
het Arbeidsomstandighedenbesluit.

Deze normen en richtlijnen helpen om explosierisico’s consistent en aantoonbaar te beoordelen. Voor bestaande installaties is het verstandig om periodiek te controleren of de gevarenzone-indeling nog aansluit bij de actuele normen, de huidige bedrijfsvoering en eventuele wijzigingen aan installaties of processen.

Van gevarenzone-indeling naar beheersmaatregelen

Een gevarenzone-indeling is een belangrijke stap, maar niet het eindpunt. De uitkomst moet worden vertaald naar passende maatregelen. Denk aan geschikte apparatuur, inspecties, onderhoud, werkprocedures en instructies voor medewerkers.

De resultaten van een gevarenzone-indeling worden onder meer gebruikt voor:

het Explosieveiligheidsdocument;
selectie van ATEX-apparatuur;
beoordeling van ontstekingsbronnen;
werkvergunningen en onderhoudsprocedures;
inspectie- en onderhoudsplannen;
Management of Change;
HAZOP-studies en andere procesveiligheidsanalyses;
training en bewustwording van medewerkers.

Juist die koppeling met de praktijk is belangrijk. Een zone-indeling heeft pas waarde als deze aansluit op de manier waarop mensen daadwerkelijk werken, onderhouden, reinigen en wijzigen.

Praktijkvoorbeeld: gevarenzone rond een vulpunt

Stel: een bedrijf vult een opslagtank met ethanol. Tijdens het aansluiten of loskoppelen van een vulslang kunnen brandbare dampen vrijkomen. Uit de gevarenzone-indeling blijkt dat direct rond het vulpunt een zwaardere gevarenzone aanwezig is. Verder van het vulpunt kan de zone lichter zijn, bijvoorbeeld doordat ventilatie de dampen voldoende verdunt.

Op basis van deze beoordeling wordt bepaald:

welke elektrische en niet-elektrische apparatuur geschikt is;
welke werkzaamheden veilig kunnen plaatsvinden;
welke afstand of afbakening nodig is;
welke organisatorische maatregelen nodig zijn;
hoe ontstekingsbronnen worden voorkomen.

Zo wordt explosiegevaar niet alleen benoemd, maar aantoonbaar beheerst.

Kader helpt bij ATEX-zones en gevarenzone-indeling

Het uitvoeren of actualiseren van een gevarenzone-indeling vraagt om specialistische kennis van explosieveiligheid, procesinstallaties en geldende normen. Kader ondersteunt organisaties bij het in kaart brengen, beoordelen en beheersen van explosierisico’s.

We helpen je onder meer met:

gevarenzone-indelingen volgens IEC 60079 en NPR 7910;
ATEX QuickScans;
het opstellen of actualiseren van Explosieveiligheidsdocumenten;
ATEX-risicobeoordelingen;
beoordeling van ontstekingsbronnen;
inspecties van installaties in explosiegevaarlijke omgevingen;
advies bij wijzigingen, nieuwbouw en bestaande processen;
praktische maatregelen om explosieveiligheid aantoonbaar te borgen.

Wil je weten of jouw organisatie voldoet aan de eisen voor ATEX en explosieveiligheid? Of wil je een bestaande zone-indeling laten beoordelen? Neem contact met ons op. We kijken graag met je mee.

Veelgestelde vragen ATEX-zones

Hier vind je antwoorden op de meestgestelde vragen over gevarenzones.

Wat is het verschil tussen een ATEX-zone en een gevarenzone?

Beide termen worden vaak door elkaar gebruikt. "ATEX-zone" wordt in de praktijk het meest genoemd, maar "gevarenzone" is inhoudelijk de juiste term. Het gaat om een gebied waar een explosieve atmosfeer kan ontstaan en waar specifieke eisen gelden voor apparatuur en werkzaamheden.

Wanneer is een gevarenzone-indeling verplicht?

Een gevarenzone-indeling is relevant wanneer er op de werkplek een explosieve atmosfeer kan ontstaan door brandbare gassen, dampen, nevels of stof. De beoordeling van explosierisico’s hoort thuis in de RI&E. Deze risico's worden vastgelegd in het Explosieveiligheidsdocument.

Wat staat er in een Explosieveiligheidsdocument?

Een Explosieveiligheidsdocument (ook wel bekend als EVD) beschrijft onder meer waar explosierisico’s aanwezig zijn, welke gevarenzones zijn vastgesteld, welke ontstekingsbronnen kunnen voorkomen en welke technische en organisatorische maatregelen nodig zijn om veilig te werken. Lees meer over het Explosieveiligheidsdocument.

Kan een bestaande ATEX-zone-indeling verouderen?

Ja, de bestaande indeling van de ATEX-zone kan verouderen. Wijzigingen in installaties, processen, stoffen, ventilatie, gebruik of wet- en regelgeving kunnen invloed hebben op de gevarenzone-indeling. Daarom is het verstandig om bestaande indelingen periodiek te beoordelen en bij wijzigingen opnieuw te toetsen.

Heb je een vraag of wil je een afspraak maken?

Samen bouwen we aan een moderne organisatie met zes kapitalen als fundament.

088-9951320

Bel ons

sales@kader.nl

Mail ons

Neem contact op

Naar formulier

Advies

Opleidingen

Software