Theory of Planned Behavior (TPB)

Veiligheid op de werkvloer staat of valt met menselijk gedrag. Of het nu gaat om het dragen van persoonlijke beschermingsmiddelen, het melden van onveilige situaties of het volgen van werkprocedures — achter elk gedrag schuilt een reden. De Theory of Planned Behavior (TPB) biedt een bewezen wetenschappelijke basis om dit gedrag te begrijpen én te beïnvloeden. Bedrijven die deze theorie toepassen, boeken aantoonbaar betere resultaten op het gebied van veiligheidscultuur en incidentpreventie.

Wat is de Theory of Planned Behavior (TPB)?

De Theory of Planned Behavior, ontwikkeld door sociaal-psycholoog Icek Ajzen (1991), is een gedragsmodel dat voorspelt waarom mensen bepaald gedrag wel of niet vertonen. TPB stelt dat gedrag voortkomt uit een intentie, en dat die intentie beïnvloed wordt door drie psychologische factoren:

Deze drie factoren bepalen samen hoe sterk de intentie is om bijvoorbeeld veilig gedrag te vertonen. Hoe sterker de intentie, hoe groter de kans dat het gedrag ook daadwerkelijk plaatsvindt.

TPB toegepast op veiligheidsgedrag

In de context van arbeidsveiligheid is TPB bijzonder relevant. Meerdere wetenschappelijke studies tonen aan dat TPB een goede voorspeller is van gedrag op de werkvloer, zoals:

1. Het dragen van gehoorbescherming in de industrie (Lusk et al., 1994)
   
   
2. Het melden van bijna-ongevallen in de bouwsector (Neal & Griffin, 2006)
   
   
3. Het volgen van veiligheidsprocedures bij chemische installaties (Han et al., 2019)

“Intentions have been found to account for as much as 39% to 50% of the variance in safety behavior”
— Christian et al. (2009), Journal of Applied Psychology

Door interventies te richten op attitude, sociale norm of controleperceptie, kan het veiligheidsbewustzijn structureel worden verhoogd.

Cijfers: effect van TPB-interventies

Een meta-analyse van 73 studies over veiligheidsgedrag (N = 21.000+) laat zien hoe groot het effect is van elk TPB-component op de intentie om veilig te handelen: 

Bron: McEachan et al. (2011). Health Psychology Review

Deze resultaten tonen aan dat vooral het gevoel van controle over het gedrag (bijvoorbeeld: "kan ik veilig werken ondanks werkdruk?") sterk samenhangt met de intentie om veilig te handelen.

TPB als interventiemodel: wat kun je beïnvloeden? 

Bedrijven die TPB toepassen, gebruiken de theorie vaak als basis voor gedragsinterventies. Voorbeelden van praktische toepassingen:

1. Attitude versterken

• Campagnes die risico’s inzichtelijk maken
  
  
• Storytelling met getuigenissen van collega’s
  
  
• E-learning waarin de positieve gevolgen van veilig werken worden benadrukt
  
  

2. Subjectieve norm verhogen

• Leidinggevenden actief laten sturen op voorbeeldgedrag
  
  
• Teams laten reflecteren op groepsnormen (toolboxmeetings)
  
  
• Veilige keuzes zichtbaar waarderen (positieve feedback)
  
  

3. Perceived behavioral control vergroten

• Obstakels wegnemen (bijv. betere beschikbaarheid van PBM)
  
  
• Vaardigheidstrainingen of coaching aanbieden
  
  
• Heldere, haalbare procedures opstellen

Voor wie is TPB relevant?

De Theory of Planned Behavior is relevant voor iedereen die zich bezighoudt met gedragsverandering rond veiligheid:

• HSE-managers en veiligheidskundigen
• Operationeel leidinggevenden in de industrie, logistiek en bouw
• Trainers en consultants op het gebied van veiligheidscultuur
• HR-professionals die gedragsprogramma’s ondersteunen

Door TPB te integreren in veiligheidsstrategieën, kunnen organisaties gerichter werken aan veiligheidsgedrag dat beklijft.

Conclusie: kies voor gedrag dat werkt

De Theory of Planned Behavior biedt bedrijven een wetenschappelijk gefundeerde methode om veiligheidsgedrag te begrijpen en beïnvloeden. Geen aannames of onderbuikgevoelens, maar inzicht in waarom medewerkers doen wat ze doen — en hoe je dat kunt veranderen.

Of je nu werkt aan compliance, gedragsverandering of een volwassen veiligheidscultuur: TPB is een onmisbaar instrument in je gereedschapskist. Organisaties die TPB systematisch gebruiken, sturen gerichter op gedrag, verankeren veiligheid in hun cultuur en versterken zo de prestaties op lange termijn.

TPB in organisaties anno 2025

Van gedragsintentie naar cultuurdata

In 2025 is de toepassing van de Theory of Planned Behavior (TPB) in organisaties niet langer beperkt tot gedragsinterventies op teamniveau. Steeds meer bedrijven zetten TPB in als onderlegger voor cultuurmetingen, dashboards en data-gedreven gedragsprogramma’s. Door attitude, sociale norm en ervaren controle expliciet te meten via cultuuronderzoeken of pulse surveys, ontstaan nieuwe inzichten in wat gedrag op de werkvloer werkelijk aanstuurt.

Deze inzichten worden vervolgens gekoppeld aan KPI’s op het gebied van veiligheidsprestaties, betrokkenheid en werkdruk. Ook psychologische veiligheid — een thema dat in 2025 centraal staat in veel ESG- en HRM-strategieën — blijkt sterk verbonden met de TPB-componenten, vooral met de subjectieve norm en controleperceptie.